प्रिय विद्यार्थियों, इस पोस्ट में ईशावास्योपनिषद् बहुविकल्पीय प्रश्न Ishawasyopnishad MCQs है। जो संस्कृत की विविध प्रतियोगी परिक्षाओं NET JRF, TGT PGT तथा विश्वविद्यालय स्तरीय परीक्षाओं के लिए अत्यंत उपयोगी है।
Q1. आदिशंकराचार्यः कति उपनिषदाम् भाष्यम् कृतवान्?
- ईशोपनिषद्
- केनोपनिषद्
- कठोपनिषद्
- प्रश्नोपनिषद्
- मुण्डकोपनिषद्
- माण्डुक्योपनिषद्
- ऐतरेयोपनिषद्
- तैत्तरीयोपनिषद्
- श्वेताश्वेतरोपनिषद्
- छान्दोग्योपनिषद्
- बृहदारण्यकोपनिषद्
Q2. ‘उपनिषद्’ इति पदे का धातु?
षदॢँ विशरणगत्यवसादनेषु
Q3. उपनिषदः प्रतिपाद्यन्ते?
Q4. वेदानाम् अन्तिम भागः इति उच्यते?
Q5. वैदिक साहित्यस्य कः भागः ‘वेदान्त’ नाम्ना ज्ञायते?
Q6. ‘उपनिषद्’ इति पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
Q7. ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इत्यत्र प्रयुक्तस्य ‘भुञ्जीथा’ इत्यस्य पदस्यार्थोऽस्ति’ – [RPSC AP YAJURVEDA 2024]
भुञ्जीथाः पालयेथाः
Q8. विद्ययया किम् अश्नुते ?
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
जो विद्या और अविद्या- इन दोनों को ही एक साथ जानता है वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमरत्व प्राप्त कर लेता है ॥११॥
Q9. ‘न कर्म लिप्यते नरे’ – अत्र कीदृशं कर्म वर्णितम्?
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
इस लोक में कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करे। इस प्रकार मनुष्यत्व का अभिमान रखनेवाले तेरे लिये इसके सिवा और कोई मार्ग नहीं है, जिससे तुझे [अशुभ] कर्म का लेप न हो ॥ २ ॥
Q10. माध्यन्दिन शाखा कस्मिन् अध्याये ईशोपनिषद् अस्ति?
Q11. ईशावास्योपनिषदानुसारं कया रीत्या अमृतत्वस्य प्राप्तिः जायते ?
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
जो विद्या और अविद्या- इन दोनों को ही एक साथ जानता है वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमरत्व प्राप्त कर लेता है ॥११॥
Q12. प्रस्थानत्रय्यां सम्मिलितः अस्ति?
इसे भी पढ़ें :- सांख्यकारिका बहुविकल्पीय प्रश्न Sankhyakarika MCQs
Q13. ईशोपनिषदानुसारं कया मृत्युः तीर्यते ?
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
जो विद्या और अविद्या- इन दोनों को ही एक साथ जानता है वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमरत्व प्राप्त कर लेता है ॥११॥
Q14. प्रामाणिकः उपनिषदः सन्ति ?
- ईशोपनिषद्
- केनोपनिषद्
- कठोपनिषद्
- प्रश्नोपनिषद्
- मुण्डकोपनिषद्
- माण्डुक्योपनिषद्
- ऐतरेयोपनिषद्
- तैत्तरीयोपनिषद्
- श्वेताश्वेतरोपनिषद्
- छान्दोग्योपनिषद्
- बृहदारण्यकोपनिषद्
Q15. उपनिषत्सु वर्णनम् अस्ति?
Q16. ईशोपनिषदे कति मन्त्राः सन्ति ?
Q17. ईशोपनिषदः सम्बन्धः केन अस्ति?
Q18. ईशोपनिषदः सम्बन्धः कया शाखया सह अस्ति ?
Q19. ईशोपनिषदः ऋषिः कः?
Q20. ईशोपनिषदः शान्तिपाठः अस्ति ?
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
ॐ वह (परब्रह्म) पूर्ण है और यह (कार्यब्रह्म) भी पूर्ण है, क्योंकि पूर्ण से पूर्ण की ही उत्पत्ति होती है । तथा [प्रलयकाल में] पूर्ण [कार्यब्रह्म] का पूर्णत्व लेकर (अपने में लीन करके) पूर्ण [परब्रों] ही बच रहता है। त्रिविध ताप की शान्ति हो।
Q21. लघुकायः उपनिषदः कः?
क्योंकि ईशावास्योपनिषद् में केवल 18 मन्त्र हीं प्राप्त होते हैं।
इसे भी पढ़ें :- अर्थसंग्रह बहुविकल्पीय प्रश्न Arthsangrah MCQs
Q22. ‘मा गृधः कस्यस्विद्धनम्’ इति मन्त्रांशे ‘गृधः’ इति पदस्यार्थः किम्?
Q23. ‘कुर्वन्नेवेह कर्माणि’ इति मन्त्रः कुत्र अस्ति?
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
इस लोक में कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करे। इस प्रकार मनुष्यत्व का अभिमान रखनेवाले तेरे लिये इसके सिवा और कोई मार्ग नहीं है, जिससे तुझे [अशुभ] कर्म का लेप न हो ॥ २ ॥
Q24. आत्महनो जनाः प्रेत्य कुत्र अभिगच्छन्ति ?
Q25. “पूर्णमदः पूर्णमिदं” इतिमन्त्रे ‘अदः’ पदस्यार्थः किम्?
Q26. “अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ________ उपासते”। रिक्तस्थाने भवति ?
अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमोय उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥
जो अविद्या (कर्म) की उपासना करते हैं वे [अविद्यारूप] घोर अन्धकार में प्रवेश करते हैं और जो विद्या (उपासना) में ही रत हैं वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में प्रवेश करते हैं ॥९॥
Q27. विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्या ________ अश्नुते। रिक्तस्थाने किं भविष्यति ?
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह ।
विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥ १४ ॥
जो असम्भूति और कार्यब्रह्म- इन दोनों को साथ-साथ जानता है वह कार्यब्रह्म की उपासना से मृत्यु को पार करके असम्भूति के द्वारा [ प्रकृतिल्यरूप] अमरत्व प्राप्त कर लेता है ॥१४॥
Q28. ‘वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम्’ इति मन्त्रः कस्य उपनिषदः अस्ति ?
Q29. हिरण्मयेन पात्रेण कस्य अपिहितं मुखम्?
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।
तत्त्वं पूषन्नपावृणुसत्यधर्माय मुखम् । दृष्टये ॥ १५ ॥
शाङ्करभाष्यः – हिरण्मयमिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयमित्येतत् । तेन पात्रेणेव अपिधानभूतेन सत्यस्यैवादित्य-मण्डलस्थस्य ब्रह्मणोऽपिहितम् आच्छादितं मुखं द्वारम् । तत्त्वं हे पूषन्नपावृण्वपसारय सत्यस्य उपासनात्सत्यं धर्मो यस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा तस्मै मह्यमथवा यथाभूतस्य धर्मस्यानुष्ठात्रे दृष्टये तव सत्यात्मन उपलब्धये ॥ १५॥
Q30. ‘ईशावास्यमिदम्’ इत्यनया कण्डिकया ज्ञायते – [RPSC AP YAJURVEDA 2024]
क्योकि इस मन्त्र के द्वारा सम्पूर्ण जगत् को ब्रह्ममय बताया जा रहा है। जिससे पृथक् इस संसार में अन्य कुछ भी नहीं।
आशा है कि आपको ईशावास्योपनिषद् बहुविकल्पीय प्रश्न Ishawasyopnishad MCQs उपयोगी और जानकारीपूर्ण लगा होगा। ऐसी ही उपयोगी जानकारी और मार्गदर्शन के लिए जुड़े रहें gopath.in & boks.in के साथ आपका सहयोग और विश्वास ही हमारी प्रेरणा है।
Thanks for this Useful MCQs which is very beneficial for Practice
Thank you for your kind comment. Stay connected for furthur updates.