प्रिय विद्यार्थियों, इस पोस्ट में Arthsangrah & Sakhyakarika है। जो संस्कृत की विविध प्रतियोगी परिक्षाओं NET JRF, TGT PGT तथा विश्वविद्यालय स्तरीय परीक्षाओं के लिए अत्यंत उपयोगी है।
Q1. समुचितं मेलयत – [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
List-I |
List-I |
A. बुद्धिः |
I. सङ्कल्पः |
B. चक्षुरिन्द्रियम् |
II. अध्यवसायः |
C. वागिन्द्रियम् |
III. रूपम् |
D. मनः |
IV. वचनम् |
समुचितम् उत्तरं चिनुत –
अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् ।
सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद् विपर्यस्तम् ॥ २३॥
उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पकमिन्द्रियं च साधर्म्यात् ।
गुणपरिणामविशेषान् नानात्वं बाह्यरभेदाच्च॥ २७॥
बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनरत्वगाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियान्याहुः ॥ २६॥
(यहां बुद्धीन्द्रिय का अर्थ ज्ञानेन्द्रिय से है )
Q2. साङ्ख्यमते अहङ्कारस्य कारणम् [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः ।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ २२॥
(महान् का अर्थ बुद्धि भी होता है)
Q3. त्रैगुण्यविपर्ययात् कस्य साक्षित्वं सिद्धयति ? [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययाद् अधिष्ठानात् ।
पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च ॥ १७॥
जननमरणकरणानां प्रतिनियमाद् अयुगपत् प्रवृत्तेश्च ।
पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥ १८॥
तस्माच्च (त्रैगुण्यप्रकृतेः) विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्च ॥ १९॥
Q4. प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टमित्यत्र “अध्यवसायः” इति शब्दस्यार्थः [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
प्रतिविषये इन्द्रिये, अध्यवसायः बुद्धिव्यापारो, ज्ञानम् प्रतिविषयाऽध्यवसायः = अर्थ (घटादि) संबद्धचक्षुरादीन्द्रियजन्या चित्तवृत्तिर्घटाद्याकारात्मिका प्रत्यक्षं प्रमाणमित्यर्थः। ( सांख्यतत्वकौमुदी से प्रेरित अभिनवराजलक्ष्मीटीका)
Q6. गुणवैषम्यविमर्दात् प्रत्ययसर्गस्य भेदाः सन्ति । [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः ।
गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ ४६॥
Q7. एतेषु अव्यक्तसाधको हेतुः नास्ति [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूपस्य ॥१५॥
कारणम् अस्ति अव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च ।
परिणामतः सलिलवत्प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ॥ १६॥
भेदानां कारणम् अव्यक्तं अस्ति ।
महदादि पदार्थों के भेदों का कारण (cause) अव्यक्त होता है परिणामादि हेतु के होने से।
भोक्तृभाव पुरुष का विशेषण है प्रकृति का नहीं।
Q8. समुचितं मेलयत – [RPSC AP SAMANYA DARSHAN 1 2024]
List-I |
List-2 |
A. मूल प्रकृतिः |
I. प्रकृति-विकृतिः |
B. महत्तत्त्वम् |
II. केवल-विकृतिः |
C. आकाशः |
III. न प्रकृतिः न विकृतिः |
D. पुरुषः |
IV. अविकृतिः |
समुचितम् उत्तरं चिनुत –
मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
(आकाशादिकः)षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ३॥
Q9. पक्षेऽप्राप्तस्य प्रापको विधिः भवति – [UGC NET DEC 2025]
पक्षे अप्राप्तस्य प्रापको विधिर्नियमविधिः
यथा – व्रीहीन् अवहन्ति
Q10. सांख्यनये माध्यस्थ्यं कस्य धर्मः ? [UGC NET DEC 2025]
तस्माच्च (त्रैगुण्यप्रकृतेः) विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्च ॥ १९॥
Q11. अर्थसङ्ग्रहानुसारम् अधस्तनाः वेदिविधाः यथाक्रमं लेखनीयाः –[UGC NET JUNE 2025]
A. अर्थवादः
B. मन्त्रः
C. निषेधः
D. नामधेयः
अधस्तनेषु समुचितं विकल्पं चिनुत-
अथ को वेद इति चेदुच्यते? अपौरूषेयं वाक्यं वेदः।
स च विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादभेदात् पञ्चविधः॥
Q12. भावना अस्ति –
Q13. साङ्ख्यकारिकानुसारं प्रत्ययसर्गस्यावान्तरभेदौ चिनुत-[UGC NET JUNE 2025]
A. विपर्ययः, शक्तिः
B. विपर्ययः, अशक्तिः
C. तुष्टिः, सिद्धिः
D. अतुष्टिः, सिद्धिः
अधस्तनेषु समुचितं विकल्पं चिनुत-
एष प्रत्ययसर्गो विपर्यय-अशक्ति-तुष्टि-सिद्धि-आख्यः ।
गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ ४६॥
आशा है कि आपको Arthsangrah & Sakhyakarika उपयोगी और जानकारीपूर्ण लगा होगा। ऐसी ही उपयोगी जानकारी और मार्गदर्शन के लिए जुड़े रहें gopath.in & boks.in के साथ आपका सहयोग और विश्वास ही हमारी प्रेरणा है।
इसे भी पढ़ें –
इसे भी पढ़ें :- UGC NET DEC 2025 PYQs Part – 1
इसे भी पढ़ें :- UGC NET JUN 2025 PYQs Part – 1
